Genel Bilgi
Eski Türklerin inançları, genel felsefi görüşleri hakkında tarihî yazılı bilgiler bulunmamaktadır. Ancak onların eski izlerine çağdaş Türk halklarının folklor malzemelerinde ve orta döneme ait Dede Korkut, Kutadgu Bilig gibi eserlerde rastlamak mümkündür.
Eski Türklerin gelenek ve görenekleriyle ilgili araştırmalarda arkeolojik ve yazıtlarla ilgili bilgiler çağdaş Türk halklarının, özellikle Altay, Hakas, Tıva etnosları çerçevesinde anlatılmaktadır. Türk etnografisinin tam analizinin yeterli olmadığı anlaşılmaktadır. Eski Türklerin dünya görüşü Altay, Tıvaların qam > kam (Moğolca böge > бөө, niduγan > удган; Tungusça sam+an > шаман) bahşılarının özellikleri çerçevesinde anlatılmaktadır.
Eski Türklerde Tanrılık üçlü dünya görüşü olduğu aşikardır. Tanrılık üçlü yapı, üç sistemli ilişkilere göre belirlenir. Demek Eski Türk toplumunu o toplumun göçebe uygarlığında yer alan Tanrı-Kişi-Yer şeklindeki üçlü yapı olmadan anlatılamaz. Onlar:
1. iryt - Teŋіri > Тanrı,
2. iLGUisiK - Kisi oγulï > Kişioğlu,
3. rj - Jer > Yer
Kültegin, Bilge Kağan bitig taşı metninde şöyle denilmiştir:
«Üze Kök: Teŋіri:asïra:yaγïz: Jer: qïlïntaquda: ekin ara: Kisi oγulï: qïlïnmïs:kisi:oγulïnta: üze: ečüm apam: Bumïn qaγan:Estemi qaγan:olurmïš: olurupan:
Türük:budunïγ: Elin:törüsün:tuta:bermis: iti:bermis:»
Göçebe etnoslarda Tanrı ismi yüzyıllar boyunca kullanılmıştır. Demek göçebeler Tanrı diye neyi, isimlendirdiği, onun tarihî etnografik anlamı, içeriği hakkında araştırmacıların görüşleri ayrılmaktadır. Bazıları mitoloji, totemizm, ataerkil inançla ilişkilendirirken, diğerleri “kam, şamani bahşılık”la bağlantılı olarak görmektedir. Son zamanlar Tanrıcılık, Tanrı dini ismi de çok geçmektedir.
Tanrı sözcüğü “zorastrizm, maniheycilik, budizm, hristiyan, islamdan” önce oluştuğunu söylemek mümkündür. Tanrı’nın bütün dinlerin atası olduğunu ifade etmek istemiyoruz, tam tersine Tanrı göçebelerin “Hudası, Allahı, Buddası, İsası” olmuştur. Göçebelerin Tanrı sözcüğü ile Budizmdeki Budda – Tanrı Tanrısı, Maniheycilikteki Tanrıların mekanı – Tanrı yeri olarak isimlendirilmiştir. Buna bağlı olarak göçebelerdeki Tanrı sözcüğü tarihî dönemlerde Merkezî Asya’ya gelen dinî misyonerlerin aradığı olmuştur.
Тanrı – Eski Türk bitig dilinde «Teŋri », Eski Moğolca «tŋri> teŋri > teŋgeri» olarak yazılmıştır. Тunguz Mançur dillerinde «tenere, taŋara, tener» olarak rastlanmaktadır. Teŋіri> Тәңірі Eski Türk inancına göre “1.Tanrı-2.Kişi-3.Yer” üç kenarın ilk sırasında yer almaktadır. Türklerin anlayışına göre Tanrı “mavi gökyüzü, çatı gibi üzerimizdeki dünya, yuvarlak, aydın üst kubbe”. Tanrı, yere zıt duran gökyüzünü ifade etmektedir.
Jer>Yer - “1.Tanrı-2.Kişi-3.Yer” üç kenarın ikinci sıradaki kenarıdır. Yer, göçebelerin kutsal kavramıdır.
Türük ïduq jeri subï - Тürk kutsal yer suyu. “Yer (Toprak) ana, Yer Uyuk (Kutsal yer)” isimlerinin tümü bu kavramla ilgilidir.
Kisi oγulï > kişi oğlu. Eski Türklerde “insanoğlu”, yani kişiler. “1.Tanrı-2.Kişi-3.Yer” üç kenarının üçüncü kenarıdır. Bu üçlü yapı temelinde Türk toplumunun siyasi yapısı ve idari sistemleri düzenlenmiştir.
Teŋiri qaγan > Тanrı kağan. Тanrı kağan 739-741 yıllarında hükümdarlık etmiştir. Kağanlık unvanı: Bilge qutluγ qaγan > Bilge Kutluğ Kağan. Kendi ismi: ?. Bilge Kağan’ın ikinci oğlu.
Teŋiri uyγur qaγan > Тanrı Uygur Kağan. Kağanlık unvanı: Teŋiriken Ay Teŋiride qut bolmïš alïp Bilge Teŋiri Uyγur Qaγan > Тanrıyken ay Tanrıdan kut olan Bilge Tanrı Uygur Kağan. Kendi ismi: ?
Teŋri yarïlqaduq üčün > Тanrı yarlıkadığı için. Tanrı’nın buyruğu ile şeklindeki etnokültürel kullanımdır.
Teŋride bolmuš El Etmiš Bilge qaγan> Тanrıda olmuş İl etmiş Bilge Kağan. 747- 759 yıllarında hükümdarlık etmiştir. Оnun ismi: El Etmiš Bilge qaγan, Çin kaynaklarında: Gele-Han Moyançjo (Моyun Çor // Bayan Çor).
Teŋіri küč > Tanrı gücü
Teŋіri qan > Tanrı Han
Teŋіri qut > Tanrı Kutu
Teŋіriteg Тeŋiride bolmuš Türük Bilge qaγan> Тanrı gibi Tanrı’da olmuş Türk Bilge Kağan. Bilge Kağan’ın (683-734) resmî kağanlık unvanı
Teŋіriteg>Тanrı gibi, Tanrıdan.
Türük Teŋrisi > Тürk Tanrısı.
Kök Teŋrі > Gök Tanrı.
Umay> Umay. Eski Türklerin Tanrılık anlayışında Yer (Toprak) Ananın etnosembolik genel ismidir.
Iduq jer > Kutsal yer.
Jer suw > Yer su.
Тanrı’ya, Yere, Ervaha tapınma geleneği Türklerin günlük yaşamındaki önemli işlerden olmuştur. Eski Türkler doğayla kaynaşarak yaşam sürdürdüğü için çevreye olan saygısı, çevre temizliği gelenek hâline gelmiştir.
Göçebelerde “Erlik, cehennem, aşağıdaki dünya” gibi anlayışlar bulunmamaktadır, olduğunu ileri sürenler ise diğer dinlere benzetmek isteyenlerdir. Bu yüzden Eski Türk arkeolojik, etnografik malzemeleri tahlil ederken bu üçlü yapının dikkate alınmadığı göze çarpmaktadır.
ugyb Beŋgü ebedi, bengü.
liugyb - Beŋgü el> Ebedi İl.
du öd > öd. “Eski Türkçe 1.çağ, vakit, süre, 2.zaman, devran, 3.kader” anlamlarındadır. Çağdaş Moğolcada «өдгөө, эдүгэ, одоо» (şimdiki zaman, şimdi) anlamları korunmuştur. Тürk, Moğol dillerinde öd- // öt- kökünden “vakit, süre, zaman” gibi semantik alanda kullanılan sözcükler oluşturulmuştur.
Yasar> tespit edici, yapıcı.
Öl > ölmek, vefat etmek. Eski Türklerde “cennet” kavramı yoktur, insanoğlu “Ebedi Gök Tanrı’nın ebedi olmayan evladı” anlayışıyla yorumlanmıştır. Ölüm Türkler için Tanrı’ya uçmak, oraya gitmekle açıklanmıştır.