9 Haziran 2025 tarihinde Kazakistan Cumhuriyeti Kızılorda İli Kazalı ilçesinde 2023 yılından bu yana Türk Akademisi ile Korkıt Ata Kızılorda Üniversitesi iş birliğinde yürütülen arkeolojik araştırmalara ithafen, Jankent kadim yerleşim alanında hatıra anıtı dikilmesine ilişkin tören gerçekleştirildi. Aynı gün, Türk Akademisi’nin girişimiyle kazı alanının korunması amacıyla inşa edilen koruyucu yapının da açılışı yapıldı.
Jankent arkeolojik alanında ortak çalışmalar 2023 yılında başlatılmıştı. Bu çalışmalara, Özbekistan’dan (Yahya Gulyamov Semerkand Arkeoloji Enstitüsü) ve Kazakistan’dan (Korkıt Ata Üniversitesi bünyesindeki Arkeoloji ve Etnografya Araştırma Merkezi ile Alkey Margulan Arkeoloji Enstitüsü Astana Şubesi) uzmanlar katılmıştı. Araştırmaların amacı, Jankent arkeolojik alanını bilimsel olarak incelemek ve koruma altına almak, aynı zamanda Türk halklarının tarihi ve kültürel mirasını tanıtmak olarak belirlenmişti.
Törene Türk Akademisi Başkanı Şahin Mustafayev, Akademi Başkan Yardımcısı Ashat Kesikbayev, Korkyt-Ata Üniversitesi Rektör Yardımcısı Maynur Böribayeva, Kazakistan Cumhuriyeti Kültür ve Enformasyon Bakanlığı Temsilcisi Riga Onayeva, Kızılorda İli Kültür, Arşiv ve Belgeleme Dairesi Başkan Yardımcısı Kuanış Januzakov, Semerkand Arkeoloji Enstitüsü uzmanı Aysulu İskanderova, Kazakistan’dan kazılarda görev alan arkeologlar, akademisyenler, stajyer öğrenciler ile yerel halk ve basın mensupları katıldı.
Açılışta konuşan Türk Akademisi Başkanı Şahin Mustafayev, Jankent’in tarihî önemine dikkat çekerek, bu şehrin 10. yüzyıla kadar Sırderya Oğuzlarının başkenti olduğuna vurgu yaptı. Şahin Mustafayev, Jankent’in İpek Yolu üzerindeki stratejik konumu sayesinde İdil-Ural bölgesi ile Mâverâünnehir, Hazar Kağanlığı ile Harezm arasındaki önemli bir kavşak noktası hâline geldiğini belirtti.
Ortaçağ kaynaklarında Jankent, farklı adlarla anılmaktadır. Bu adların hepsi “Yeni Şehir” anlamına gelmektedir: Eski Türkçede Yengikent, Arapçada el-Karyet el-Hadise, Farsçada ise Deh-i Nev olarak geçer. Bu adlandırmalar şehrin bölge tarihindeki önemine işaret etmektedir.
2023 yılından itibaren yürütülen kazılar, Jankent’in merkez kapısı, konut alanları ve şehir merkezindeki şehristanda gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmaların amacı, Orta Çağ’da Aşağı Seyhun (Sırderya) havzasındaki şehir yerleşimlerine ait arkeolojik buluntuları sistemleştirmek, sınıflandırmak ve yorumlamaktır. Elde edilen veriler, 7–10. yüzyıllar arasında Seyhun Oğuzlarının kültürel gelişim evrelerini ortaya koymakta ve Orta ile Aşağı Seyhun bölgesindeki etnik süreçlere dair bilgilerimizi önemli ölçüde zenginleştirmektedir.
Kazı sonuçları, Jankent sakinlerinin özgün ve kendine has bir kültüre sahip olduğunu göstermektedir. Konut ve hizmet yapılarının mimarisi, şehrin yerleşim planı ve altyapısı hakkında önemli ipuçları sunmaktadır.
Üç sezon boyunca yürütülen kazı çalışmalarında, Jankent’in maddi kültürüne ait birçok ilginç tarihî buluntu gün yüzüne çıkarılmıştır. Bunlar arasında, daha önce formu ve işlevi bilinmeyen çok sayıda seramik örneği, bronz eşyalar ve ocak üzerinde koç başı şeklindeki çeşitli kutsal kaideler bulunmaktadır.
En dikkat çekici keşiflerden biri ise, muhtemelen 9. yüzyıla ait Oğuzlar tarafından basılmış gümüş sikkeler olmuştur. Jankent tarihinde ilk kez bulunan bu sikkeler şehrin İpek Yolu üzerindeki önemli bir merkez olduğunu kanıtlamaktadır.
Arkeolojik araştırmalar, Türk Akademisi’nin bilimsel faaliyetlerindeki öncelikli alanlardan biridir. Hâlihazırda, Moğolistan’daki Nomgon Vadisi’nde Göktürk Kağanlığı dönemine ait anıt külliyenin kazı çalışmaları sürmektedir. Ayrıca 2024 yılında Akademi tarafından Kazakistan’ın Mangıstau bölgesinde, Oğuz-Kıpçak dönemine ait mezarlıkları incelemek amacıyla bilimsel keşif gezisi düzenlenmiştir.
