4 Temmuz 2026 tarihinde Moğolistan’ın Nomgon vadisinde, Nomgon-1 ve Nomgon-2 arkeolojik sit alanlarının koruyucu çitlerinin açılışı dolayısıyla tören düzenlendi. Törende, Türk Akademisi ile Moğolistan Bilimler Akademisi Arkeoloji Enstitüsü’nün uzun yıllardır yürüttüğü kapsamlı ortak arkeolojik çalışmaların yeni bir aşaması hayata geçirildi.
Törene Türk Akademisi yöneticileri, Moğolistan’daki bilim kurumlarının temsilcileri, arkeologlar ve ortak projede görev alan araştırmacılar katıldı.
Koruyucu yapının kurulması, 2019 yılından bu yana Nomgon vadisinde sürdürülen araştırmaların devamı niteliğinde olup, bu çalışmalar sayesinde İkinci Göktürk Kağanlığı tarihine ilişkin önemli yeni bulgular elde edilmiştir.
Uluslararası bilimsel proje bugüne kadar önemli keşifler ortaya koymuştur. 2022 yılında Nomgon-2 alanında, Eski Türk ve Soğdca yazılar içeren bir yazıtın üst kısmı bulunmuş, yazıların deşifre edilmesi sonucunda Kutluğ Kağan’a atıflar içeren metin parçaları ilk kez okunmuş ve bu alanın kağanlık anıtsal külliyesi olduğu yönünde bilimsel değerlendirmeler yapılmıştır.
Sonraki yıllarda yürütülen çalışmalar sonucunda yazıtın alt kısmı da ortaya çıkarılmış; burada Eski Türkçe ve Çince metinler tespit edilmiştir. Türk Akademisi, Moğolistan Bilimler Akademisi Arkeoloji Enstitüsü ve İç Moğolistan Üniversitesi’nden uzmanların ortak çalışmaları sonucunda, Çince metinde “Türk” etnonimi ile “Kutluğ” unvanının tespit edilmesi, külliyenin İkinci Göktürk Kağanlığı dönemine, özellikle de II. Göktürk Kağanlığı’nın kurucusu İlteriş Kutluğ Kağan dönemine ait olduğuna dair önemli bir bilimsel kanıt olarak değerlendirilmiştir.
Koruyucu çitlerin açılması, erken Orta Çağ Türk tarihi açısından büyük önem taşıyan bu arkeolojik alanların korunmasını sağlamayı ve gelecekteki araştırmalar için gerekli bilimsel altyapıyı oluşturmayı amaçlamaktadır.
Türk Akademisi ve Moğolistan Bilimler Akademisi Arkeoloji Enstitüsü, Nomgon vadisindeki ortak çalışmalarını sürdürmeyi planlamakta olup, bölgenin erken Türk tarihi ve medeniyetine ilişkin yeni keşifler açısından yüksek potansiyel barındırdığı vurgulanmaktadır.
