Eski Türk Takvimine göre On İki Yıllık Devirler

Genel Bilgi

Eski Türklerde 12 yıllık takvim sistemi kullanılmıştır. Bu sisteme göre Eski Türkçe yıl isimleri:

№	Latin harfleriyle transkripsiyonu	Eski Türk bitig yazısı	Kazakça	Tıvaca	Eski Moğolca
1.	Küsgü	ugsuK	Tışkan	Кüske	quluγun-a
2.	Ud	DU	sıyır	inek	üker
3.	Barïs	SRB	barıs	par	bar
4.	Tabïsγan	NGYBT	koyan	toolay	tawulay
5.	Ülü	ulu	ulu	ulu	luu
6.	Yïlan	NLiJ	jılan	çılan	moγay
7.	Yunt	J	jılkı	at	mori
8.	Qoń	FUx	koy	hoy	qon
9.	Bičin	niCib	meşin	Меçi	bičin
10.	Taqïγu	UGQT	tavuk	dagaa	takiy-a
11.	It	Ti	iyt	ıt	noqay
12.	Laγzïn	NzGL	doŋız	havan	γaqay

Bununla birlikte 12 yıllık sisteme göre ay ve günler sayılarla isimlendirilmektedir. Örneğin,

iDCU iKmrgj itij aQLijFUx ngitluK - Kültegin: qoň : jïlqa: jeti: jegirmeke: učdï: - Kültegin koyun yılı yedi yirmiye uçtu (vefat etti);

zmtrutr GUJ aQzTUitij JWzQUT- toquzïnčï ay: jeti otuzqa: yoγ: ertürtümüz – dokuzuncu ay yedi otuzda ağıt törenini yaptık;

zmDTLpUx aQzTUitij JWtij aQLij niCib nYTgtib nizdb niQRB - barïqïn: bedizin: bitig tašïn: bičin jïlqa: jetinč ay: jeti otuzqa: quplatïmïz – Barığını, bedizini, bitig taşını, maymun yılı yedinci ay yedi otuzda diktik;

TwUB yYJitijxTR QRikizu ngitluK - Kültegin: özі qïrïq: artuq:jiti yašïn : boltït – Кültegin kendisi kırk artık yedi yaşında olmuştu.

Аylar (ay>ай) - birinči, ekinči, üčünčü, törtünčü, besinči, altïnčï, jetinči, segizinči, toquzunču, onunču, bir jegirminču, iki jegirminču olarak isimlendirilmiştir. Bununla birlikte günler de sayıyla isimlendirilmiştir.

Eski Türklerdeki sayılar ve sayı sistemi

№	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10
атауы	Bir	eki	üč	tört	beš	altï	jeti	sekiz	toquz	on

Sayıların içinde onlulardan sonra: jigirmi (20) , otuz (30), qïrïq (40), elig (50), altmïs (60), jetmis (70), segiz on (80), toquz on (90), jüz (100), biŋ (1000), tümen (10 000), on tümen (100 000) sayıları vardır.

Böylece ondan sonra on birden itibaren sayıldığında önce birlik sonra onlu sayı söylenir. Örneğin, bir yigirmi - 11, iki yigirmi -12, üč yigirmi- 13, toquz yigirmi – 19, bir otuz -21, eki otuz - 22, bir qïrïq -31, eki elig- 42, beš jetmis -65, sekiz jetmis – 68 vb. Aynı zamanda 31 -otuz artuq bir, 47 - qïrïq artuq jeti olarak da söylenebilir.

Kaşgarlı Mahmud’un “Türk Dillerinin Sözlüğü”nde “Türkler 12 yılı 12 hayvan ismiyle isimlendirmiştir. Doğduğu yıl ve savaş tarihine benzer olaylar bu şekilde hesaplanır. Bunun sebebi: Onların (Türklerin) bir kağanı birkaç yıl önce olan savaşı bilmek ister. Savaşın yapıldığı yılda yanılgaya düşer. Kağan danışmanlarıyla müşavere ettikten sonra şöyle der: Biz nasıl yanıldıysak bizden sonrakiler de aynı şekilde yanılır. Biz şu anda 12 ayı ve 12 yıldızı hesaplayarak 12 yılı isimlendirelim, onların tekrar edilmesiyle zaman şeceresini hazır edelim, daima kullanılsın” der. Danışmanları “emriniz olur” der. Kağan av avlamaya çıkarak yabani hayvanları İle nehrinin yanına toplatılmasını emreder. Avcılar yabani jauvanları suya doğru sıkıştırırlar. Yabani hayvanların 12’si de suyu geçer. Kağan sudan geçen hayvanların her birinin ismini bir yıla verir.

1. Birincisі “sıçğan” sıçan (fare) olur. İlk o geçer.

2. sonra “ud” (inek) yılı.

3. sonra “bars” yılı.

4. sonra “tavışgan” yılı.

5. sonra “neglu” (timsah) yılı.

6. sonra “yılan” yılı.

7. sonra “yunt” (at) yılı.

8. sonra “koy” yılı.

9. sonra “biçin” (maymun) yılı.

10. sonra “takagu” (tavuk) yılı.

11. sonra “it” yılı.

12. sonra “toŋuz” (domuz) yılı.

Bilimsel Araştırma

Тürklerin on iki yıllık devirli takvimi ile ilgili mit

Еski Türklerin anlayışında Yeni Yıl – Nevruz güneşin ufuktan göründüğü ilk gün, ilk kardelenin çiçek açtığı, tabiatın uyanmaya başladığı andır. Çok eskilerde tabiat ana bütün yaşama hayat verdiğinde büyük çınar ağaçları küçük dalmış, dipsiz okyanuslar su birikintisi, yüksek dağlar bir avuç balçıkmış. Güneşin ilk nurunu boyuna güvenen deve görememiş, aklına güvenen sıçan görmüş.

Тürklerin on iki yıllık takviminde neden ilk yıl sıçan yılı oldu? Mitolojik estetiğe göre daima zayıf ve küçük olanları desteklenir, zaferlere ulaştırılır, utopik adaletin saltanat kurulur. Bozkırdaki en büyük hayvan deve ile en küçük hayvan sıçan yarışır, neticesinde tahammülkar deve yenilir, zayıf olmasına rağmen hilesi ve aklı ile üstünlük kazanan sıçan Yılbaşı olur. Böylece ecdadlarımız boyu ve posuna değil, aklına güvenmeyi yeğler. Devenin Türk ve Moğol halklarında on iki hayvanlı devirde yer aldığına dair bir efsane: “Takvim devrindeki hayvanlar toplanarak deveyi paylaşmışlar. Gerçekten de devenin kulağı sıçanınki gibi, toynağı ineğinki gibi, gövdesi parsın gibi, dudağı tavşanınki gibi, boynu yılanınki gibi, boynunun yünü yılkının yelesi gibi, sırtı koyununki gibi, uyluğu maymununki gibi, kafasının tepesi tavuğunki gibi, kalçası köpeğinki gibi, kuyruğu domuzunki gibi değil mi?!”